این نوشتار در ابتدای کار یادداشتی بود بر بخشی از ترجیع بند بزرگ بیدل دهلوی که در جریان سخنرانی ای در سال ۱۴۰۲( ۵۴۰۲خ۲۰۲۳ /م ).به آن اشاره کردم .این منظومه اما از دیرباز دل از من ربوده بود و این فکر که کل بیت هایش را شرح کنم در نهایت به اینجا انجامید که در تعقیب معانی ژرف مورد نظر بیدل از بافت ترجیع بند بیرون بزنم و در دامنه ای وسیع از زمان و مکان سیر تحول این مضمونها دنبال کنم. نتیجه آن شد که در گام نخست سرودههای گاهان و ترجیع بندهای عرفانی مشابه را نوبتی دیگر خواندم و اندیشه هایی تازه در شرحشان پروردم ،و این به حجم و قدری رسید که می‌تواند همچون پینوشتی بر کتاب «زند گاهان» یا شرحی بر آرای صوفیانه در نظر گرفته شود .به همین ترتیب مرور آثار شاعران و نویسندگانی که دلبستگی دیرینه به آنها داشتم ،باعث شد قالب این نوشتار از یادداشت و مقاله ای کوتاه به کتاب گذر کند. پرسش مرکزی در این نوشتار همچنان معناهای نهفته در ترجیع بند بزرگ بیدل دهلوی است ،و بازخوانی و بازاندیشی در معناهایی که در آن متن آورده است .با این حال برای انجام این کار در طیفی وسیع از متون غور خواهم کرد و طبعا آنچه حاصل می آید برداشت و موضع شخصی ام است ،که در جریان رویارویی با اندیشه های این بزرگان شکل گرفته و تبلور یافته است. این متن باید همچون بخشی از مجموعه ی «تاریخ خرد» در نظر گرفته شود که دربارهی سیر تحول اندیشه ی فلسفی در ایران زمین نوشته ام .مجموعه ای که با «زند گاهان» آغاز می‌شود و پس از گذر از متون بودایی و پیشا سقراطی و افلاطونی و ارسطویی به کتابهای «یار بابا حالج» و «زند گلشن راز» می‌رسد .اما تفاوت این نوشتار با باقی این آثار در آنجاست که شعر بیدل را دستمایه ی اندیشیدن در طیفی وسیعتر از متون قرار داده ام که از هزاره ها پیش از او با سروده های زرتشت آغاز شده و تا قرنی پس از او با ترجیع بند مشابه هاتف اصفهانی تداوم می‌یابد .مثل همیشه ،در اینجا هم در نهایت خوانش و روایتی شخصی از خرد ایرانی را گزارش خواهم کرد .پس بیان آرای خویش آماج اصلیام است و اصراری ندارم که اندیشمندان و سرایندگانی که نامشان می آید ،لزوما در دایره ی تفسیری که به دست می‌دهم مستقر بوده باشند .با این حال نشان خواهم داد که این دایره محتمل ترین اقامتگاه برای اندیشه شان است .در نهایت هدف اصلی بازبینی و واسازی و بازسازی اندیشه ی فلسفی ایرانی است ،که آفریده های دلکش این بزرگان همچون گرانیگاهی و بستری و دستاویزی برایش هستند.